Wieniec dożynkowy pełni rolę symbolu zakończenia żniw i dziękczynienia za plony. Jego korzenie sięgają zwyczajów przedchrześcijańskich, a obecna tradycja ukształtowała się w okresie staropolskim, mniej więcej od XVI wieku. Kompozycja składa się z kłósów zbóż, kwiatów, ziół i owoców; bywa wznoszona podczas procesji do kościoła i przechowywana w stodole do następnego roku. Wykonywaniem wieńców zajmują się zwykle miejscowe gospodynie oraz zrzeszenia ludowe, które przekazują techniki plecenia z pokolenia na pokolenie.
Skąd wzięła się tradycja?
Zwyczaj powstania wieńca wiąże się z ostatnią garścią zboża, którą ścinano na zakończenie żniw — stąd nazwa „dożynki” od dorżnięcia ostatnich kłosów. Najlepszy żniwiarz ścinał te kłosy, a następnie przekazywał je przodownicom, które pleciono w wieniec. Wieniec niosła zaszczytna żniwiarka w czasie procesji do domu gospodarza lub do kościoła, gdzie często następowało jego poświęcenie. Po uroczystości wieńce przechowywano w stodole, a z wykruszonych z nich ziaren uzupełniano ziarno siewne.
Jak powstaje dożynkowy wieniec?
Przygotowanie rozpoczyna się od szkieletu wykonanego z wikliny albo giętkich gałązek, który formuje pożądany kształt. Tradycyjnie unika się użycia metalu; elementy łączone są za pomocą lnianych sznurów lub nici, a ramiona konstrukcji oplata się kłosami zbóż. Zboża zbiera się, gdy są jeszcze częściowo zielone, wiąże w małe snopki i suszy przez kilka tygodni, by zachowały ładny kolor i pełne ziarno. Poszczególne dekoracje tworzy się z nawleczonych ziaren, kwiatów, ziół, owoców, warzyw i wstążek; niektóre elementy mają przypisaną symbolikę lub znaczenie religijne.
Jakie znaczenia niosą poszczególne elementy?
Kształt okręgu tradycyjnie symbolizował nieprzerwany cykl życia i odradzanie się natury, natomiast korona ukazywała dostojność święta i wdzięczność. Kwiaty utożsamiano z radością, a wstążki z wolnością wyrażoną podczas święta; na wierzchołku wieńca często umieszczano symbole religijne, jak krzyż, hostia lub monstrancja. W niektórych regionach do kompozycji dodawano owoce, jarzębinę i zioła, a dawniej zdarzało się też umieszczanie żywych piskląt jako symbolu dalszego życia. Muzea i zbiory regionalne dokumentują różnorodność form — w jednym z takich miejsc zgromadzono obecnie kilkadziesiąt wieńców regionalnych.
