Pawilon Czterech Kopuł powstał na terenach wystawowych we wschodniej części Wrocławia na początku XX wieku. Obiekt wzniesiono jako część zespołu towarzyszącego Hali Stulecia i zlokalizowano przy innych elementach ekspozycji, między innymi przy Pergoli i Ogrodzie Japońskim. Projekt pawilonu przygotował Hans Poelzig, a budowę zrealizowano w latach 1912–1913.
Historia i Wystawa Stulecia
Projekt pawilonu powstał z inicjatywy Karla Masnera, dyrektora Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności, który zaproponował zorganizowanie Wystawy Stulecia. Budynek miał pomieścić wystawę historyczną upamiętniającą rocznicę bitwy pod Lipskiem z 1813 roku. Wnętrza przygotowano na ekspozycję o charakterze historycznym, a na wewnętrznym dziedzińcu znajdowała się fontanna z rzeźbą Ateny autorstwa Roberta Bednorza, która nie zachowała się do naszych czasów.
Wystawę historyczną udostępniono publiczności w terminie od 20 maja do 26 października 1913 roku. Pokaz zajmował 56 pomieszczeń i obejmował prezentacje dotyczące wojen, bitew oraz sylwetek ważnych postaci. W największej, północnej kopule umieszczono ekspozycję poświęconą dziejom Wrocławia w czasie wojen napoleońskich, wraz z oryginałem odezwy Fryderyka Wilhelma III "An Mein Volk".
Międzywojnie i okres po II wojnie światowej
W 1920 roku Pawilon gościł "Wielką Wystawę Sztuk", na której pokazano dzieła współczesnych twórców, między innymi Paula Klee, Karla Schmidt-Rottluffa i Oskara Molla. W 1929 roku w obiekcie zorganizowano wystawę "Mieszkanie i Miejsce Pracy" poświęconą zasadom projektowania miast i urbanistyce. Pawilon nie uległ zniszczeniu podczas działań wojennych, a po wojnie pełnił różne funkcje wystawowe i użytkowe, co obejmowało między innymi dużą powojenną ekspozycję historyczną w ramach Wystawy Ziem Odzyskanych w 1948 roku.
Funkcje po 1945 roku
W ramach Wystawy Ziem Odzyskanych w 1948 roku w Pawilonie zorganizowano ekspozycję z salami nazwanymi między innymi Sala Zwycięstwa, Sala Zniszczeń, Sala Jedności Śląska i Sala Węgla. Przed pawilonem ustawiono wówczas 106‑metrową iglicę, a pokaz obejrzało około 1 miliona osób. W maju 1951 roku w jednej z kopuł uruchomiono planetarium zmontowane z części znalezionych w lokalnym obserwatorium; planetarium przeniesiono następnie w 1953 roku do rotundy Hali Ludowej. W 1953 roku pawilon zaczęła wykorzystywać Wytwórnia Filmów Fabularnych, która adaptowała pomieszczenia na potrzeby atelier filmowego.
Muzeum i kolekcje
Pawilon przeszedł pod zarząd Muzeum Narodowego we Wrocławiu w 2009 roku. W okresie przygotowań do funkcji muzealnej przeprowadzono generalny remont w 2013 roku, który zwiększył powierzchnie wystawiennicze obiektu. W wyniku prac remontowych powstało ponad ponad sześć tysięcy metrów kwadratowych powierzchni przeznaczonej na ekspozycję sztuki współczesnej, a w okalającym pawilon parku utworzono plenerową galerię rzeźby.
Prace remontowe zakończono w czerwcu 2015 roku. Od 25 czerwca 2016 roku w obiekcie działa Muzeum Sztuki Współczesnej — Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. W pawilonie organizowane są ekspozycje sztuki współczesnej w przestrzeniach powstałych po adaptacji wnętrz.
Zbiory oddziału obejmują prace współczesnych artystów, w tym dzieła autorstwa Magdaleny Abakanowicz, Pawła Althamera, Mirosława Bałki, Stanisława Fijałkowskiego, Władysława Hasiora, Tadeusza Kantora, Katarzyny Kozyry, Jana Lebensteina, Jerzego Nowosielskiego i Aliny Szapocznikow. Kolekcje te tworzą trzon ofert wystawienniczych związanych ze sztuką współczesną w Pawilonie Czterech Kopuł.
Architektura i status UNESCO
Pawilon Czterech Kopuł to budynek jednokondygnacyjny bez podpiwniczenia, wzniesiony w technologii żelbetowej. Plan obiektu tworzą cztery skrzydła ułożone wokół wewnętrznego dziedzińca; w centralnej części każdego ze skrzydeł znajdują się kopuły. Konstrukcja i układ przestrzenny odróżniają pawilon od prostych hal wystawowych i uwzględniają funkcję ekspozycyjną z salami rozmieszczonymi wokół dziedzińca.
Wschodnia i zachodnia kopuła powstały na planie koła, natomiast kopuły południowa i północna mają plan eliptyczny. Takie zestawienie kształtów wpływa na układ sal i charakter wnętrz pod poszczególnymi kopułami. Dzięki konstrukcji żelbetowej budynek zachował integralność po wydarzeniach wojennych i umożliwił późniejsze adaptacje wystawiennicze.
W 2006 roku Pawilon Czterech Kopuł został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO razem z sąsiednią Halą Stulecia. Wpis potwierdza wartość zespołu architektonicznego wystawowego w kontekście historycznym i technicznym. Status UNESCO obejmuje zarówno halę, jak i elementy towarzyszące jej otoczeniu, w których skład wchodzi Pawilon Czterech Kopuł.
Ostateczne przystosowanie wnętrz do funkcji muzealnej pozwoliło na nowy sposób prezentacji sztuki współczesnej, wykorzystujący zarówno przestrzenie rotund, jak i sale skrzydeł. Pawilon zachowuje cechy swojej pierwotnej formy, jednocześnie pełniąc funkcję nowoczesnej przestrzeni wystawienniczej.
Informacje praktyczne
- Adres: Wystawowa 1, 51-618 Wrocław — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 10:00–18:00, wt–cz 10:00–17:00, pt 10:00–19:00, sob 10:00–20:00
- Telefon: +48717127189
- Strona internetowa: mnwr.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (2 924 opinie)
